Jurel

In radioprogramma Desmetlive van 18 januari 2008 was een discussie met Max van der Linden, die voor het Rathenau instituut een rapport (Breinbeleid) schreef over hersenonderzoek en de invloed daarvan op de maatschappij. Een van de vragen die ter tafel kwam, was of de vrije wil wel bestaat. Verschillende geinterviewden in het rapport brachten dit thema ook ter sprake.

De vrije wil kan beschouwd worden als een van de filosofische fundamenten van het strafrecht: Iemand begaat uit vrije wil een overtreding en wordt daarvoor gestraft. Sommige personen missen door een psychiatrische stoornis of door andere omstandigheden vrije wil en zijn daardoor “niet toerekeningsvatbaar”.

Onze kennis van de hersenen neemt explosief toe doordat er veel mogelijkheden zijn om in werkende hersenen te “kijken” met technieken als functionele MRI (magnetic resonance imaging) en PET (positron emission tomography). Wat wij weten maakt het heel plausibel dat de werking van de hersenen volledig verklaard kan worden uit de complexe samenwerking van de grote hoeveelheid zenuwcellen erin (ongeveer tien miljard). De werking van de zenuwcellen kan volledig verklaard worden uit fysisch-chemische processen, bijvoorbeeld de diffusiebeweging van ionen langs en door de membranen van de zenuwcellen. Het is daarentegen niet goed in te zien hoe er iets als “vrije wil” zou kunnen bestaan dat die bewegingen van die ionen zou kunnen be�nvloeden.

Eigenlijk zijn er maar twee argumenten v��r het bestaan van de vrije wil te verzinnen: 1) het voelt aan alsof ik een vrije wil heb en 2) als wetenschappers iets, bijvoorbeeld vrije wil, niet kunnen aantonen, dan volgt daaruit niet dat het niet bestaat. Beide argumenten zijn niet erg sterk. Dat het aanvoelt alsof ik een vrije wil heb, komt gewoon door de manier waarop de hersenen werken. Iemand waarvan een been geamputeerd is, voelt dat hij dat been nog steeds heeft. Toch zal niemand daaruit concluderen dat het been er werkelijk nog is. Het tweede argument is precies even sterk als het argument dat pastafarians hebben voor het bestaan van het Vliegende Spaghettimonster.

Als de vrije wil niet blijkt te bestaan, dan moet er wellicht anders over het strafrecht gedacht worden. Strikt genomen zouden we door het gebrek aan vrije wil allemaal ontoerekeningsvatbaar zijn geworden. We zijn dan allemaal mechaniekjes, alleen zo complex, dat we het van elkaar en in onszelf niet herkennen. Je kunt wel zeggen dat onze mechaniekjes op beloning en straf werken. Als ergens een flitspaal staat, dan laten de meeste mechaniekjes hun auto op die plaats wat langzamer rijden dan als die paal er niet gestaan zou hebben. Het zou dan ook geen goed idee zijn om de gevangenissen maar open te zetten omdat iedereen ontoerekeningsvatbaar is. Maar het is toch anders als je misdadigers beschouwt als slechte, strafbare individuen dan als mechaniekjes waar iets aan schort. Richard Dawkins vergeleek het denken in termen van straf voor misdaad met het gedrag van John Cleese’s Basil Fawlty, de spreekwoordelijk incompetente pensionhouder die, toen zijn auto eens niet wilde starten, niet onderzocht of er bijvoorbeeld wel benzine in zat, maar de auto eerst waarschuwde en er toen voor straf met een tak deuken in sloeg. De vraag is, of ons systeem met gevangenissen niet meer lijkt op de oplossing van Fawlty dan mogelijk zou zijn. Als we het idee van vrije wil los zouden kunnen laten, dan zouden we misschien op nieuwe, minder moralistische manieren kunnen kijken naar misdaad en het effectief bestrijden ervan. Van gevangenisstraffen bijvoorbeeld, lijkt toch het voornaamste oogmerk de vergelding te zijn. Naast een bescheiden afschrikwerking lijkt het belangrijkste effectieve aspect voor misdaadpreventie te zijn, dat iemand in de tijd dat hij in de gevangenis zit geen gelegenheid heeft om nieuwe misdaden te plegen. Daar staat tegenover dat een gevangenis een goede leerschool is voor criminaliteit en dat, zeker na de bezuinigingen op de reclassering en de overdracht van de uitvoering ervan aan de gemeenten, er voor ex-gedetineerden vaak weinig andere mogelijkheden zijn dan het weer oppakken van hun oude stiel.

This entry was posted on maandag, januari 21st, 2008 at 1:39 and is filed under Algemeen. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. Responses are currently closed, but you can trackback from your own site.