Potlood om oud ijzer
Wij vertrouwen computers niet, zei de bode bij het binnenroepen. Computers zijn echter eerlijker dan eerlijk, ze doen precies wat je ingeeft (meestal tenminste). Het gaat om de mensen die de computers van instructies voorzien. Bij een voor de democratie zo cruciaal proces als verkiezingen, is controle op deze menselijke instructies bij stemcomputers van wezenlijk belang. Verkiezingen zijn immers zuivere procedures (cf. Rawls), er is geen onafhankelijk criterium om de juistheid van de uitkomst van de procedure vast te stellen. De enige standaard is de procedure zelf. Een verkiezingsuitslag kun je enkel aanvechten vanwege een niet goed uitgevoerd verkiezingsproces. Het proces is daarom met waarborgen omkleed, zoals in het geval van stemcomputers onder andere de goedkeuring daarvan door de minister.
In deze procedure ging het om de goedkeuring van de Nedap stemcomputers. Uit verschillende hoeken, inclusief door het ministerie ingestelde commissies, is al duidelijk geworden dat de Nedap machines gebreken vertonen en de achterhaalde keuringsprocedure weinig zekerheden biedt. De rechter moet echter oordelen of op het moment dat het besluit genomen is (maart 2007) het bestuursorgaan in redelijkheid tot deze besluitvorming kon komen. Gezien de toen al afgekeurde New Vote machines en de ingestelde onderzoekscommissies had de minister lijkt mij meer zorgvuldigheid moeten betrachten bij zijn besluitvorming. Het kan echter zijn dat de minister gezien de bestaande regelgeving en procedures geen andere mogelijkheid zag dan goed te keuren.
Het spoedeisendkarakter van deze procedure was mede ingegeven door de aanstaande burgermeestersverkiezingen in Utrecht, waarvan het democratisch gehalte overigens verwaarloosbaar is. Wie zou u graag als burgemeester zien? Henk Westbroek, een vrouwelijke VVD-er, een allochtone CDA-er? Die hebben we niet, wel kunt u kiezen uit een blanke, mannelijke PVDA-er of een blanke, mannelijke PVDA-er.
Gongrijp (wijvertrouwenstemcomputersniet) voerde een flink aantal juridische en technische punten aan, waarvan een groot deel niet weerlegd werd.
De landsadvocaat betoogde dat er geen belang is, omdat op basis van de Referendumverordening de Kieswet van overeenkomstige toepassing kan worden verklaard. Het hoeft niet, dus mag er ook gestemd worden met afgekeurde machines of door welke niet binnen een democratie passende procedure dan ook. Inhoudelijk niet erg sterk, en juridische technisch kwestieus. De enige reden dat anders dan bij alle andere verkiezingen de Kieswet niet onverkort van toepassing is, zal de latere invoering van het referendum zijn.
Nedap (belanghebbende) kwam niet erg overtuigend uit de verf en wist tegenover de stortvloed aan juridische en technische punten niet veel meer te doen dan het ter discussie stellen van een drietal punten.
De rechter was bijzonder scherp. Anders dan de advocaat gemeld had bleek een van de drie typen stemmachines nooit in prototypevorm te zijn goedgekeurd. De reden daarvoor was dat TNO had aangegeven dat dat niet nodig was omdat het model erg op een ander model leek. Na een dergelijke (nu dus ontbrekende) goedkeuring worden alleen wijzigingen gekeurd. Na enig doorvragen van de rechter werd duidelijk dat het aan de producent is om te bepalen of er een wijziging is. Hoewel beweerd werd dat beveiligingsmaatregelen niet onder de keuring vallen, werd een wijziging daarvan dan weer wel gemeld. Een ander dubieus punt is dat een keuringsrapport niet in handen van het ministerie is, maar enkel ingezien.
De rechter beslist 1 oktober. Mogelijk dat Utrecht al eerder besluit met potlood te stemmen. Hoewel ik graag aanneem en ook denk dat er nog nooit misbruik is geweest met stemmachines en alles altijd goed verloopt, zou het niettemin mooi zijn als de uitspraak van de rechter de laatste ademstoot onder de oude regelgeving blijkt. Dan kan het in het vervolg allemaal wat transparanter en weet bijvoorbeeld niet alleen de producent maar ook de overheid hoe de stemmen geteld worden.